2.2 Οι ευθύνες των εταιριών
- Οι Κατευθυντήριες Αρχές του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τις Επιχειρήσεις ισχύουν για όλες τις επιχειρήσεις, «ανεξάρτητα από το μέγεθος, τον τομέα, το λειτουργικό πλαίσιο, την ιδιοκτησία και τη δομή τους». Η ευθύνη των εταιριών για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εγκλήματα βάσει του διεθνούς δικαίου υφίσταται ανεξάρτητα από εκείνη των κρατών και ανεξάρτητα από τα μέτρα που λαμβάνουν ή δεν λαμβάνουν τα κράτη για να διασφαλίσουν ότι σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα. Κατά συνέπεια, οι εταιρείες πρέπει να σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα ακόμη και αν ένα κράτος στο οποίο λειτουργούν δεν το κάνει, και ενδέχεται να θεωρηθούν υπόλογες ακόμη και αν έχουν συμμορφωθεί με τους εσωτερικούς νόμους του κράτους στο οποίο λειτουργούν. Με άλλα λόγια, η συμμόρφωση με τους εσωτερικούς εγχώριους νόμους δεν αποκλείει ή δεν αποτελεί υπεράσπιση έναντι των ηθικών και νομικών ευθυνών τους.
- Οι εταιρίες υποχρεούνται τόσο να αποφεύγουν τις παραβιάσεις του νόμου περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων όσο και να αντιμετωπίζουν τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που προκύπτουν από τις δικές τους δραστηριότητες ή τις επιχειρηματικές τους σχέσεις με άλλους. Για να επιτευχθεί αυτό, οι Κατευθυντήριες Αρχές του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τις Επιχειρήσεις θεσπίζουν ένα «φάσμα εμπλοκής» και τις αντίστοιχες σχετικές «ευθύνες». Αυτές αντικατοπτρίζονται στην πολυπλοκότητα των εταιρικών δομών και των αλυσιδωτών οικονομικών συμφερόντων. Με βάση το γεγονός ότι η εμπλοκή μιας εταιρείας έχει, από την φύση της, επίδραση πάνω σε συγκεκριμένα ανθρώπινα δικαιώματα σημαίνει ότι αυτή μπορεί να μεταβληθεί με την πάροδο του χρόνου. Εάν η εταιρία δεν λάβει τα κατάλληλα μέτρα, είναι πιθανό να εμπλακεί ακόμα βαθύτερα. Οι δραστηριότητες μιας εταιρίας και οι σχέσεις της μπορούν να θεωρηθούν ως μέρος ενός οικοσυστήματος, το οποίο μπορεί συνολικά (διαπράττοντας, διευκολύνοντας, επιτρέποντας ή/και αποκομίζοντας κέρδος) να επηρεάσει αρνητικά τα ανθρώπινα δικαιώματα, με αποτέλεσμα την παραβίαση αυτών.
- Η ευθύνη μιας εταιρίας εξαρτάται κυρίως από το εάν οι δραστηριότητές της ή οι σχέσεις της σε όλη αυτήν την εφοδιαστική/οικονομική αλυσίδα της, ενέχουν πραγματικό κίνδυνο:
(α) προκαλώντας παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς οι ίδιες οι δραστηριότητές της εταιρίας είναι καταλυτικές για να τελεστεί η παραβίαση.
(β) συμβάλλει σε παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μέσω των δικών της δραστηριοτήτων – είτε άμεσα είτε έμμεσα, μέσω κάποιας εξωτερικής συνεργασίας (κυβερνητικής, επιχειρηματικής ή άλλης). Αυτό περιλαμβάνει οποιαδήποτε δραστηριότητα ή σχέση όπου μπορεί να αποδειχθεί η σύνδεση μεταξύ των ενεργειών της εταιρίας και της παραβίασης που κατά συνέπεια προκύπτει. Η υπαιτιότητα μεταξύ των ενεργειών της εταιρίας και της καταπάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που κατά συνέπεια προκύπτει, θα θεωρείται ότι υφίσταται όταν η εταιρία έχει διευκολύνει ή επιτρέψει την καταπάτηση. Έχει δημιουργήσει ισχυρά κίνητρα για τρίτο μέρος να παραβιάσει το διεθνές δίκαιο, ή η ίδια έχει αναλάβει δραστηριότητες παράλληλα με τρίτο μέρος, οδηγώντας σε σωρευτικές επιπτώσεις.
(γ) συνδέεται άμεσα με παραβιάσεις μέσω των δραστηριοτήτων, των προϊόντων, των υπηρεσιών ή των εταιρικών σχέσεών της, αν και δεν χρειάζεται η ίδια να συμβάλλει στις καταπατήσεις.
- Οι Κατευθυντήριες Αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις Επιχειρήσεις και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (UNGPs) απαιτούν από τις επιχειρήσεις να διασφαλίζουν ότι δεν εμπλέκονται σε παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι Αρχές αυτές δεσμεύουν τις εταιρίες να διενεργούν περιοδικά ελέγχους ως προς τα ανθρώπινα δικαιώματα (Human Rights Due Diligence – HRDD), ώστε να εντοπίζουν πιθανούς κινδύνους και να προσαρμόζουν αναλόγως τις πρακτικές και τη συμπεριφορά τους. Επιπλέον, σε περιπτώσεις ένοπλων συγκρούσεων, κατοχής ή άλλων καταστάσεων εκτεταμένης βίας, οι επιχειρήσεις οφείλουν να προβαίνουν σε διεύρυνση της εφαρμογής της δέουσας επιμέλειας ως προς τα ανθρώπινα δικαιώματα καθ’ όλη τη διάρκεια της σύγκρουσης.
- Στο πλαίσιο αυτής της επιβεβλημένης διαδικασίας – η οποία είναι επιτακτική για τα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη – οι επιχειρήσεις οφείλουν να θέτουν στον εαυτό τους τρία ερωτήματα σχετικά με τις πράξεις και τις παραλείψεις τους:
(α) Υπάρχει πραγματική ή δυνητική αρνητική επίπτωση στα ανθρώπινα δικαιώματα ή συνδέεται η σύγκρουση με τις δραστηριότητες, τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες της επιχείρησης;
(β) Εάν ναι, αυξάνουν οι δραστηριότητες της επιχείρησης τον κίνδυνο αυτού του αντίκτυπου;
(γ) Εάν ναι, θα ήταν οι δραστηριότητες της επιχείρησης, από μόνες τους, επαρκείς ώστε να οδηγήσουν σε αυτή την επίπτωση;
- Κατά την εξέταση των παραπάνω ερωτημάτων, οι επιχειρήσεις οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τα εξής:
- Κάθε ένοπλη σύγκρουση συνεπάγεται αρνητικές επιπτώσεις στα ανθρώπινα δικαιώματα. Ως εκ τούτου, μια επιχείρηση που δραστηριοποιείται σε συνθήκες σύγκρουσης είτε θα προκαλεί, είτε θα συμβάλλει στην πρόκληση, είτε θα συνδέεται άμεσα με επιπτώσεις στα ανθρώπινα δικαιώματα.
- Οι επιχειρηματικές δραστηριότητες σε περιοχές που πλήττονται από συγκρούσεις δεν μπορούν ποτέ να θεωρηθούν «ουδέτερες». Ακόμη και όταν μια επιχείρηση δεν λαμβάνει θέση σε μια σύγκρουση, οι δραστηριότητές της επηρεάζουν αναπόφευκτα τη δυναμική της.
- Οι επιχειρήσεις οφείλουν να τηρούν τους κανόνες του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου και την υποχρέωση πρόληψης της γενοκτονίας, πέραν του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
- Με βάση την ανωτέρω αξιολόγηση, μια επιχείρηση έχει συγκεκριμένες νομικές ευθύνες:
(α) Όταν προκαλεί παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων (δηλαδή όταν η απάντηση και στα τρία ερωτήματα είναι «ναι»), έχει την ευθύνη να παύσει τις σχετικές ενέργειες και να παρέχει τα μέσα αποκατάστασης και επανόρθωσης για τη ζημία που προκλήθηκε.
(β) Όταν συμβάλλει σε παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων (δηλαδή όταν η απάντηση είναι «ναι» στα ερωτήματα 1 και 2 και «όχι» στο ερώτημα 3), έχει την υποχρέωση να λάβει τα αναγκαία μέτρα για να παύσει ή να αποτρέψει τη δική της συμβολή στις παραβιάσεις αυτές (συμπεριλαμβανομένης της διακοπής σχετικών επιχειρηματικών σχέσεων), να περιορίσει τυχόν εναπομένουσες επιπτώσεις, αξιοποιώντας την επιρροή που διαθέτει και να συνεργαστεί για την αποκατάσταση της ζημίας που έχει προκληθεί.
(γ) Όταν συνδέεται άμεσα με παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων (δηλαδή όταν η απάντηση είναι «ναι» μόνο στο ερώτημα 1), οφείλει να αξιοποιήσει την επιρροή που διαθέτει, ακόμη και σε συνεργασία με άλλους φορείς, προκειμένου να αποτρέψει ή να μετριάσει τις επιπτώσεις στα ανθρώπινα δικαιώματα. Εάν η επιρροή αυτή αποδειχθεί ανεπαρκής ή αναποτελεσματική, η επιχείρηση οφείλει να εξετάσει το ενδεχόμενο διακοπής των σχετικών σχέσεων. Η αποτυχία απεμπλοκής από ένα περιβάλλον υψηλού κινδύνου, παρά τη διενέργεια δέουσας επιμέλειας, αυξάνει την ευθύνη της επιχείρησης για τη σχετική παραβίαση.
- Μια κρίσιμη πτυχή του πλαισίου αυτού, η οποία συχνά παρερμηνεύεται, είναι ότι κατά την αξιολόγηση των εταιρικών ενεργειών καθοριστική σημασία δεν έχει ο βαθμός επιμέλειας που επέδειξε μια επιχειρηματική οντότητα ούτε ο βαθμός αμέλειάς της, αλλά ο πραγματικός αντίκτυπος των ενεργειών της στην υφιστάμενη και μελλοντική προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και στο ίδιο το περιβάλλον που επηρεάζεται από τη σύγκρουση. Με άλλα λόγια, η διενέργεια της δέουσας επιμέλειας δεν απαλλάσσει από μόνη της μια επιχείρηση από την ευθύνη της. Εκείνο που έχει σημασία είναι οι επιπτώσεις στα ανθρώπινα δικαιώματα και τα μέτρα που λαμβάνονται για την αποτροπή ή την αντιμετώπιση του σχετικού κινδύνου.
- Ως εκ τούτου, η ορθή αναγνώριση της εξεταζόμενης παραβίασης είναι ζωτικής σημασίας. Αυτό σημαίνει ότι οι εταιρίες οφείλουν να εξετάζουν κατά πόσον συγκεκριμένες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων ενδέχεται να συνιστούν ταυτόχρονα στοιχεία ευρύτερων, δομικών και συστημικών παραβιάσεων του διεθνούς δικαίου. Σύμφωνα με τις Κατευθυντήριες Αρχές του ΟΗΕ για τις Επιχειρήσεις και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα , η σοβαρότητα των επιπτώσεων στα ανθρώπινα δικαιώματα καθορίζει τόσο το εύρος των ευθυνών των εταιριών όσο και την επάρκεια των μέτρων που οφείλουν να λαμβάνουν για την πρόληψη, την παύση και την αποκατάσταση σοβαρών παραβιάσεων.
Για παράδειγμα, μια εταιρία μπορεί να συμβάλλει σε κατεδαφίσεις κατοικιών και σε αναγκαστικό εκτοπισμό πληθυσμών. Ωστόσο, σε ένα πλαίσιο επέκτασης εποικισμών ή άλλων πιο δομικών εγκλημάτων, οι ενέργειές της ενδέχεται επίσης να συνδέονται άμεσα με τη διατήρηση καθεστώτος απαρτχάιντ, φυλετικών διακρίσεων ή γενοκτονίας, ή να συμβάλλουν στην τέλεση αυτών των παραβιάσεων, όταν ο συστηματικός αναγκαστικός εκτοπισμός αποτελεί συστατικό στοιχείο των εν λόγω εγκλημάτων κατά την εξέλιξή τους. Παράλληλα, οι ενέργειες αυτές συμβάλλουν εγγενώς και στην παραβίαση του δικαιώματος αυτοδιάθεσης των λαών.
- Επιπλέον, η πολυπλοκότητα των διαδικασιών δέουσας επιμέλειας ως προς τα ανθρώπινα δικαιώματα (HRDD) που αναμένεται να εφαρμόζουν οι εταιρίες, καθώς και ο βαθμός επείγοντος με τον οποίο οφείλουν να ενεργούν, είναι ανάλογοι με την κλίμακα, την έκταση και τον μη αναστρέψιμο χαρακτήρα των παραβιάσεων που λαμβάνουν χώρα.
Σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν σαφείς ενδείξεις συνεχιζόμενων και εκτεταμένων παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η εταιρίες οφείλει να αντιμετωπίζει τον κίνδυνο εμπλοκής της ως ζήτημα συμμόρφωσης προς τις νομικές της υποχρεώσεις και, στις πλέον ακραίες περιστάσεις, να παύει τις δραστηριότητές της στο συγκεκριμένο κράτος.
Η ενισχυμένη δέουσα επιμέλεια ως προς τα ανθρώπινα δικαιώματα επιτρέπει στις εταιρίες να προβλέπουν πιθανές κλιμακώσεις των παραβιάσεων και να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα πριν αυτές εκδηλωθούν. Η παράλειψη λήψης τέτοιων μέτρων επηρεάζει τον βαθμό εμπλοκής των εταιριών και το κατά πόσον οι ενέργειές τους θεωρούνται επαρκείς, στοιχείο που λαμβάνεται υπόψη κατά την εκτίμηση της ευθύνης τους.
Έτσι, μια εταιρία που συνδέεται άμεσα με κατεδαφίσεις κατοικιών και παραλείπει να διακόψει τις σχετικές επιχειρηματικές σχέσεις της ενδέχεται να θεωρηθεί ότι συμβάλλει στην εν λόγω παραβίαση, αναλαμβάνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο βαρύτερες ευθύνες.
