3. Εφαρμογή του πλαισίου στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη
- Στην περίπτωση των Κατεχόμενων Παλαιστινιακών Εδαφών οι εταιρίες εδώ και δεκαετίες έχουν επίγνωση της εκτεταμένης και συστηματικής φύσης της παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που διαπράττεται εκεί. Η σωστή εφαρμογή της δέουσας επιμέλειας για τα ανθρώπινα δικαιώματα θα είχε εντοπίσει το ενδεχόμενο οι εταιρίες να φέρουν όντως ευθύνη για αυτές τις παραβιάσεις πολύ νωρίτερα των καταστροφικών γεγονότων που έχουν εκτυλιχθεί από τον Οκτώβρη του 2023 – ιδίως αν είχαν εφαρμοστεί η υψηλής σπουδαιότητας απαιτούμενες διαδικασίες.
3.1 Ένα εγγενώς παράνομο πλαίσιο, σταδιακά αποκαλύπτεται
- Από το 1967, παλαιστινιακές και ισραηλινές ομάδες ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τα κύρια όργανα των Ηνωμένων Εθνών καθώς και τα όργανα των συνθηκών του ΟΗΕ, ειδικοί εισηγητές, ερευνητικές επιτροπές και μεγάλες διεθνείς ΜΚΟ – συμπεριλαμβανομένων των Human Rights Watch, της Διεθνούς Αμνηστίας, των Save the Children και της Oxfam – έχουν καταγράψει συστηματικά την πληθώρα παραβιάσεων της ισραηλινής κατοχής, συμπεριλαμβανομένων των οικονομικών δομών που την υποστηρίζουν.
- Το 2004 στη Γνωμοδότησή του το Διεθνές Δικαστήριο, έκρινε ότι η κατασκευή του Τείχους από το Ισραήλ στη Δυτική Όχθη, συμπεριλαμβανομένης της Ανατολικής Ιερουσαλήμ, παραβίαζε αυστηρούς κανόνες του διεθνούς δικαίου. Οι κανόνες αυτοί περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων, το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση, την απαγόρευση της προσάρτησης αλλά και επιπλέον υποχρεώσεις που απορρέουν από το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο και το Δίκαιο των Ανθρωπίνων δικαιωμάτων συμπεριλαμβανομένου του εγκλήματος του αναγκαστικού εκτοπισμού.
- Η Γνωμοδότηση του 2004 του Διεθνούς Δικαστηρίου έθεσε τα θεμέλια για κοινωνικές αντιδράσεις από πολίτες, όπως η εκστρατεία BDS και πρωτοβουλίες άλλων φορέων που κινητοποιήθηκαν γύρω από την αρχή ότι όσοι επωφελούνται από την κατοχή πρέπει να λογοδοτούν. Σε απάντηση στην αυξανόμενη κοινωνική πίεση, και έπειτα από εσωτερικές διεργασίες, αρκετές εταιρείες έχουν αναλάβει δράση. Ορισμένες εταιρείες έχουν διαφοροποιήσει τη στάση τους – για παράδειγμα, η KLP έχει κρατήσει αποστάσεις από την Caterpillar, το Irish Strategic Investment Fund από έξι ισραηλινές εταιρείες και η AXA από πέντε ισραηλινές τράπεζες και την Elbit Systems. Κάποιες έχουν αποσύρει τις δραστηριότητές τους από την ισραηλινή αγορά, όπως οι Veolia, CRH, General Mills, G4S, Yokohama και Pret a Manger, ενώ η Ben & Jerrys συνεχίζει να αγωνίζεται για την εφαρμογή της απόφασής της να αποσύρει τις πωλήσεις της εντός των αποικιών, ενάντια στην μητρική της εταιρεία, την Unilever. Στον αθλητικό τομέα, αυτή η συνεχής υπεράσπιση της κοινωνίας των πολιτών οδήγησε τις Adidas, PUMA και Erreà να τερματίσουν τη χορηγία τους στην Ισραηλινή Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία.
- Το 2016, το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ ενέκρινε το ψήφισμα A/HRC/RES/31/36 ώστε να δημιουργηθεί το 2020 μια βάση δεδομένων απ΄ τον Ύπατο Αρμοστή («βάση δεδομένων του ΟΗΕ») στην οποία απαριθμούνται οι επιχειρήσεις που «άμεσα και έμμεσα επέτρεψαν, διευκόλυναν και επωφελήθηκαν από την κατασκευή και την ανάπτυξη των οικισμών», προσδιορίζοντας δέκα συγκεκριμένους τύπους δραστηριοτήτων. Η πιο πρόσφατη έκδοσή της, που ενημερώθηκε το 2023, απαριθμεί 97 εταιρείες. Αν και δεν καλύπτει το πλήρες φάσμα των σχετικών δραστηριοτήτων, η βάση δεδομένων καταγράφει κρίσιμα στοιχεία του σύνθετου πλέγματος των εταιριών που εμπλέκονται στον εκτοπισμό και την αντικατάσταση των Παλαιστινίων.
3.2. Τεκτονικές αλλαγές: διεθνείς δικαστικές διαδικασίες
- Οι πρόσφατες νομικές εξελίξεις σχετικά με τα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη έχουν οδηγήσει τις ευθύνες των εταιριών και την πιθανή τους εμπλοκή σε σημαντική επανεκτίμηση.
- Σημαντικότερη είναι η Συμβουλευτική Γνώμη του Διεθνούς Δικαστηρίου της 19ης Ιουλίου 2024, η οποία ασχολήθηκε με τη νομιμότητα της ίδιας της παρουσίας του Ισραήλ στα κατεχόμενα εδάφη. Το Δικαστήριο κήρυξε την παρατεταμένη παρουσία του Ισραήλ σε ολόκληρη την επικράτεια, συμπεριλαμβανομένου του αποικιακού καθεστώτος του – που αποτελείται από τη στρατιωτική παρουσία του, τους οικισμούς, τις συναφείς υποδομές και τον έλεγχο των παλαιστινιακών φυσικών πόρων – ως παράνομη στο σύνολό της, βάσει συνεχιζόμενων παραβιάσεων δύο απαραβίαστων κανόνων του διεθνούς δικαίου: του δικαιώματος αυτοδιάθεσης του παλαιστινιακού λαού και της απαγόρευσης απόκτησης εδαφών με τη βία (προσάρτηση). Το Δικαστήριο αναγνώρισε επίσης, μεταξύ άλλων, την παραβίαση του μη παρεκκλίνοντος κανόνα που απαγορεύει τον φυλετικό διαχωρισμό και το απαρτχάιντ.
- Το πόρισμα του Διεθνούς Δικαστηρίου που αφορά την απαγόρευση χρήσης βίας ουσιαστικά χαρακτηρίζει την κατοχή ως πράξη επιθετικότητας. Κατά συνέπεια, οποιεσδήποτε συναλλαγές που υποστηρίζουν ή συντηρούν την κατοχή και τον σχετικό μηχανισμό της μπορεί να ισοδυναμούν με συνενοχή σε διεθνές έγκλημα βάσει του Καταστατικού της Ρώμης. Ενώ το Ισραήλ, ως η de facto κατοχική δύναμη, εξακολουθεί να δεσμεύεται από το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, η παρανομία της κατοχής σημαίνει ότι όλες οι διοικητικές και στρατιωτικές ενέργειες που αναλαμβάνει στα κατεχόμενα εδάφη – από τον έλεγχο των αδειών εισόδου σε ξένη χώρα, των αδειών μετακίνησης εντός της χώρας, έως την φυλάκιση και τις οικονομικές ρυθμίσεις- στερούνται νόμιμης εξουσίας βάσει του διεθνούς δικαίου και θα πρέπει να θεωρούνται άκυρες.
- Δεύτερον, η αναγνώριση από το Διεθνές Δικαστήριο της παραβίασης του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης επηρεάζει με τη σειρά της την ερμηνεία όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και άλλων νομικών υποχρεώσεων που απορρέουν από αυτά. Όπως δήλωσε το Δικαστήριο, το δικαίωμα αυτοδιάθεσης είναι το πιο θεμελιώδες και υπαρξιακό δικαίωμα για όλους τους ανθρώπους, καθώς αφορά την εγγενή ικανότητα ενός λαού να υπάρχει και να αυτοπροσδιορίζεται ως λαός σε μια δεδομένη περιοχή, απαλλαγμένη από ξένο έλεγχο και κατοχή. Χωρίς αυτό το δικαίωμα, ένας λαός δεν είναι σε θέση να ασκήσει έλεγχο στη ζωή και τους πόρους του στην περιοχή που αναγνωρίζεται από το διεθνές δίκαιο ως δική του.
- Με βάση τη Συμβουλευτική Γνώμη του Διεθνούς Δικαστηρίου, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ απαίτησε από το Ισραήλ να τερματίσει την παράνομή του παρουσία στα κατεχόμενα εδάφη έως τις 17 Σεπτεμβρίου 2025. Μέχρι να συμβεί αυτό, τα κράτη δεν πρέπει να παρέχουν βοήθεια, συνδρομή ή να συνάπτουν οικονομικές ή εμπορικές συναλλαγές, και πρέπει να λάβουν μέτρα για να αποτρέψουν εμπορικές ή επενδυτικές σχέσεις που θα συνέβαλαν στη διατήρηση της παράνομης κατάστασης που δημιούργησε το Ισραήλ στα κατεχόμενα εδάφη. Πρέπει να τονιστεί ότι η παράλειψη των κρατών να ενεργήσουν βάσει της απόφασης του Διεθνούς Δικαστηρίου δεν απαλλάσσει τις εταιρείες από τις ευθύνες τους βάσει του διεθνούς δικαίου και των Κατευθυντήριων Αρχών των Ηνωμένων Εθνών για τις Επιχειρήσεις και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (UNGP).
